Hành trình 30 năm áp dụng các phương pháp tiên tiến để cải thiện chất lượng can thiệp sớm cho trẻ, thanh thiếu niên khuyết tật trí tuệ, tự kỷ hòa nhập

Bác sĩ, Thày thuốc ưu tú Đỗ Thúy Lan, Giám đốc Trung tâm Sao Mai (TP. Hà Nội) tham luận tại Đại hội đại biểu toàn quốc Hội Bảo trợ Người khuyết tật Việt Nam lần thứ nhất, nhiệm kỳ 2026 – 2031 với chủ đề “Hành trình 30 năm áp dụng các phương pháp tiên tiến để cải thiện chất lượng can thiệp sớm cho trẻ, thanh thiếu niên khuyết tật trí tuệ, tự kỷ hòa nhập”. Sau đây là toàn văn tham luận:

Bác sĩ, Thày thuốc ưu tú Đỗ Thúy Lan, Giám đốc Trung tâm Sao Mai (TP. Hà Nội) phát biểu tham luận tại Đại hội. 

“I. GIỚI THIỆU VỀ TRUNG TÂM SAO MAI

Trung tâm Sao Mai là một trong những đơn vị tiên phong tại Việt Nam trong lĩnh vực phát hiện sớm, can thiệp sớm cho trẻ tự kỷ, khuyết tật trí tuệ. Đơn vị được thành lập ngày 11/12/1995, trực thuộc Hội Cứu trợ trẻ em tàn tật Việt Nam. Trung tâm Sao Mai luôn định hướng phát triển theo mô hình kết hợp giữa y tế và giáo dục, từng bước hình thành hệ thống can thiệp chuyên sâu, lấy trẻ làm trung tâm, gia đình làm đối tác đồng hành, hòa nhập cộng đồng là mục tiêu phát triển lâu dài.

II. THỰC TIỄN TRIỂN KHAI TẠI TRUNG TÂM SAO MAI

1. Giới thiệu chung

Đối tượng can thiệp của Trung tâm Sao Mai gồm trẻ tự kỷ, trẻ khuyết tật trí tuệ, trẻ tăng động giảm chú ý, trẻ rối loạn ngôn ngữ, rối loạn giao tiếp, trẻ Down, bại não, rối loạn giác quan và các nhóm trẻ có khó khăn phát triển khác.

Trung tâm hiện có 81 cán bộ, giáo viên và nhân viên, bao gồm các bác sĩ chuyên khoa tâm thần nhi, nhà tâm lý, giáo viên giáo dục đặc biệt, giáo viên mầm non, giáo viên tiểu học, công tác xã hội, KTV PHCN và các bộ phận hỗ trợ. Các giáo viên của trung tâm được đào tạo trực tiếp bởi chuyên gia nước ngoài. Trong đó có 3 giáo viên của trung tâm có chứng chỉ trị liệu viên ESDM do học viện UC Davis MIND của Mỹ cấp.

2. Mô hình can thiệp đang áp dụng

a. Cấu trúc mô hình can thiệp

Trong mô hình can thiệp của Trung tâm Sao Mai, trẻ được khám, đánh giá, chẩn đoán, xây dựng chương trình can thiệp cá nhân, tổ chức can thiệp và đánh giá lại định kỳ để điều chỉnh mục tiêu phù hợp với sự phát triển của từng trẻ. Trong suốt quá trình này, phụ huynh luôn được tư vấn, hướng dẫn và phối hợp cùng đội ngũ chuyên môn.

b. Các phương pháp can thiệp

Trong quá trình triển khai can thiệp cho trẻ có nhu cầu đặc biệt, Trung tâm Sao Mai xác định định hướng xuyên suốt là kết hợp đa phương pháp, lấy trẻ làm trung tâm và phát triển toàn diện. Mỗi trẻ có đặc điểm khác nhau về nhận thức, ngôn ngữ, hành vi và cảm xúc, vì vậy trung tâm xây dựng chương trình cá nhân hóa phù hợp với khả năng và nhu cầu của từng trẻ.

Nền tảng tổ chức môi trường can thiệp tại trung tâm được xây dựng theo phương pháp TEACCH. Phương pháp này giúp cấu trúc hóa không gian, thời gian và hoạt động học tập, tạo điều kiện để trẻ dễ hiểu, dễ dự đoán và chủ động tham gia. Các lớp học được thiết kế trực quan, phân khu rõ ràng và sử dụng lịch trình bằng hình ảnh nhằm hỗ trợ trẻ hình thành thói quen, tăng tính tự lập và giảm lo âu trong học tập.

Song song với đó, phương pháp ABA được áp dụng nhằm phát triển hành vi thích nghi và giảm hành vi không phù hợp. Thông qua các kỹ thuật tăng cường tích cực, trẻ được hỗ trợ hình thành các kỹ năng nền tảng như chú ý, bắt chước, giao tiếp và tự phục vụ. Việc triển khai ABA tại trung tâm mang tính linh hoạt, kết hợp giữa dạy học có cấu trúc và các tình huống tự nhiên để trẻ có thể vận dụng kỹ năng vào thực tế.
Đối với những trẻ hạn chế về ngôn ngữ, hệ thống giao tiếp bằng trao đổi tranh ảnh PECS được sử dụng như một công cụ hỗ trợ hiệu quả. PECS giúp trẻ hiểu chức năng của giao tiếp, từ việc đưa ra yêu cầu đơn giản đến hình thành câu hoàn chỉnh. Nhờ đó, trẻ cải thiện khả năng sử dụng ngôn ngữ, giao tiếp, tăng tương tác xã hội và giảm các hành vi do không diễn đạt được nhu cầu.

Bên cạnh các phương pháp cốt lõi, Trung tâm Sao Mai chú trọng triển khai các hình thức can thiệp phát triển toàn diện như trị liệu ngôn ngữ, giao tiếp, tâm vận động, trị liệu hoạt động và trị liệu giác quan nhằm nâng cao khả năng giao tiếp, phối hợp vận động, kỹ năng tự lập và thích nghi với môi trường.

Ngoài ra, trung tâm còn ứng dụng các phương pháp hỗ trợ như thủy trị liệu, âm nhạc trị liệu, mỹ thuật trị liệu và dã ngoại trị liệu nhằm tạo môi trường can thiệp đa dạng và giàu trải nghiệm. Những hoạt động này giúp trẻ phát triển cảm xúc, tăng khả năng tương tác và khơi gợi hứng thú học tập.

Đối với thanh thiếu niên tự kỷ và khuyết tật trí tuệ, hội chứng Down, trung tâm từng bước xây dựng chương trình về kỹ năng sống, giáo dục giới tính và triển khai các hoạt động tiền hướng nghề phù hợp với khả năng như phục vụ quán cafe, bán hàng ăn sáng, làm bánh ngọt, pha chế đồ uống, làm hoa thơm và sản phẩm handmade. Các hoạt động này giúp các em rèn luyện kỹ năng lao động đơn giản, kỹ năng nhận thức, kỹ năng giao tiếp, tính trách nhiệm và tăng sự tự tin khi tham gia các hoạt động cộng đồng, đồng thời giúp các em kết bạn và hợp tác giúp đỡ nhau, học hỏi lẫn nhau về các kỹ năng.

Nhìn chung, việc tích hợp các phương pháp TEACCH, ABA, PECS cùng với các hình thức can thiệp phát triển toàn diện đã tạo nên một mô hình can thiệp đồng bộ, phù hợp với định hướng giáo dục đặc biệt hiện đại. Trung tâm Sao Mai không chỉ hướng tới phát triển kỹ năng riêng lẻ mà còn chú trọng nâng cao chất lượng sống, tăng khả năng hòa nhập, phát triển bền vững cho trẻ có nhu cầu đặc biệt.

Trong định hướng can thiệp sớm cho trẻ rối loạn phát triển, Trung tâm Sao Mai đã lựa chọn và đưa vào áp dụng mô hình can thiệp sớm Denver (ESDM) từ năm 2016 như một giải pháp trọng tâm dành cho trẻ nhỏ, đặc biệt trong độ tuổi từ 12 đến 48 tháng. ESDM (Early Start Denver Model) là phương pháp được phát triển bởi Tiến sĩ Sally J. Rogers – Giáo sư danh dự ngành Tâm thần học và Khoa học hành vi tại Viện MIND, Đại học California, Davis. Mô hình được xây dựng trên nền tảng phương pháp ABA nhằm tận dụng tối đa tiềm năng của trẻ trong chương trình can thiệp sớm cho trẻ rối loạn phát triển phổ tự kỷ. Mô hình đã được kiểm chứng khoa học, kết hợp giữa dạy học hành vi và tiếp cận phát triển, trong đó tương tác xã hội được xem là “chìa khóa” giúp trẻ tiến bộ.

Tại Trung tâm Sao Mai, ESDM không được triển khai theo cách dạy học cứng nhắc, mà được lồng ghép vào các hoạt động chơi có mục tiêu rõ ràng. Giáo viên chủ động tạo ra những tình huống gần gũi, phù hợp với sở thích của trẻ để thu hút trẻ tham gia. Trẻ không chỉ “học” mà còn được chơi cùng người lớn, chơi cùng nhau trong nhóm lớn, nhóm nhỏ, qua đó hình thành các kỹ năng quan trọng như: tập trung chú ý chung, bắt chước, giao tiếp hai chiều, biết chờ đợi, chia sẻ và thể hiện cảm xúc. Nhờ đó, việc học trở nên tự nhiên, nhẹ nhàng và hiệu quả hơn.

Một điểm nổi bật trong cách làm của Trung tâm là cá nhân hóa chương trình cho từng trẻ. Mỗi trẻ được đánh giá cụ thể, toàn diện do liên ngành và ở đa môi trường như phòng cá nhân, lớp học, gia đình … nhằm xác định mức phát triển hiện tại, từ đó xây dựng mục tiêu phù hợp và chia từng bước nhỏ. Các mục tiêu này không dạy riêng lẻ mà được lồng ghép xuyên suốt trong các hoạt động hằng ngày, giúp trẻ dễ tiếp thu và có thể áp dụng vào thực tế.

Bên cạnh đó, trung tâm đặc biệt chú trọng vai trò của phụ huynh. Cha mẹ được hướng dẫn cách chơi, cách tương tác và hỗ trợ con ngay tại nhà theo đúng phương pháp. Điều này giúp tạo sự thống nhất giữa môi trường trung tâm và gia đình, từ đó nâng cao hiệu quả can thiệp.

Thực tiễn triển khai cho thấy, mô hình ESDM đã giúp nhiều trẻ tại Trung tâm Sao Mai tăng khả năng giao tiếp, cải thiện tương tác xã hội và chủ động hơn trong hoạt động hằng ngày. Việc chú trọng cảm xúc tích cực, mối quan hệ và học qua chơi đã tạo nền tảng vững chắc, giúp trẻ từng bước hòa nhập cộng đồng. Đây là hướng tiếp cận hiện đại, phù hợp với xu thế can thiệp sớm hiện nay.

3. Kết quả đạt được

Sau 30 năm hoạt động và liên tục cập nhật áp dụng các phương pháp can thiệp tiên tiến, Trung tâm Sao Mai đã đạt được nhiều kết quả đáng ghi nhận. Nhiều trẻ sau quá trình can thiệp, đặc biệt là những trẻ nhỏ (dưới 48 tháng) được can thiệp sớm, tích cực và phù hợp đã cải thiện rõ rệt các kỹ năng ngôn ngữ – giao tiếp, vận động, tự lập và kỹ năng xã hội… Hằng năm, nhiều trẻ sau can thiệp sớm được chuyển ra học hòa nhập tại các trường mầm non, tiểu học.

Với thanh thiếu niên khuyết tật trí tuệ, Trung tâm đã triển khai các hoạt động tiền hướng nghiệp như làm bánh, pha chế, phục vụ, photocopy, kỹ năng tự lập, giúp các em có cơ hội tham gia lao động phù hợp, tăng tự tin và giảm phụ thuộc vào gia đình, tạo cơ hội tìm việc làm phù hợp. Hiện tại có 3 em học sinh của trung tâm đã ra trường, tìm được công việc phù hợp và làm việc tại các công ty chế tác đồ thủ công, làm thợ sơn móng tay, làm tại các cửa hàng rửa xe máy.

4. Hạn chế tồn tại

Trước hết, nhiều trẻ vẫn được phát hiện và can thiệp muộn. Khi trẻ đến trung tâm ở độ tuổi lớn, các hành vi khó đã hình thành lâu, kỹ năng nền tảng thiếu hụt nhiều, quá trình can thiệp sẽ cần nhiều thời gian và công sức hơn.

Thứ hai, sự phối hợp giữa gia đình, trung tâm và trường hòa nhập chưa phải lúc nào cũng đồng bộ. Một số phụ huynh còn nóng vội cho con đi học hòa nhập khi trẻ chưa sẵn sàng. Trong khi đó, một số trường hòa nhập còn thiếu giáo viên được đào tạo, thiếu cơ chế hỗ trợ và thiếu điều kiện để tiếp nhận trẻ khuyết tật phát triển.

Ngoài ra, một số phụ huynh còn e ngại khi quyết định cho con can thiệp toàn thời gian ở cơ sở chuyên biệt, chỉ đến can thiệp theo giờ nên hiệu quả can thiệp chưa cao.

III. BÀI HỌC KINH NGHIỆM

1. Can thiệp sớm, tích cực đem lại hiệu quả cao

2. Gia đình là yếu tố then chốt

3. Cá nhân hóa chương trình can thiệp là yếu tố quyết định

Mỗi trẻ có một đặc điểm phát triển riêng. Vì vậy, mọi kế hoạch can thiệp cần được cá thể hóa, dựa trên điểm mạnh, điểm yếu, nhu cầu, sở thích, độ tuổi và hoàn cảnh gia đình của từng trẻ.

4. Tích hợp đa phương pháp, can thiệp liên ngành.

5. Vai trò của cộng đồng: Cộng đồng có vai trò quan trọng trong giảm kỳ thị và tạo môi trường hòa nhập.

IV. ĐỀ XUẤT GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN MÔ HÌNH

1. Ứng dụng công nghệ

Trong giai đoạn tới, Trung tâm cần tiếp tục ứng dụng công nghệ để nâng cao chất lượng can thiệp thông qua xây dựng hồ sơ số cho từng trẻ, lưu trữ kết quả đánh giá, kế hoạch can thiệp, tiến bộ theo từng giai đoạn và phản hồi của phụ huynh. Công nghệ cũng có thể hỗ trợ theo dõi dữ liệu tiến bộ của trẻ, giúp giáo viên đánh giá khách quan hơn thay vì chỉ nhận xét cảm tính. Ngoài ra, trung tâm có thể xây dựng nền tảng hướng dẫn phụ huynh tại nhà thông qua video, tài liệu, bài tập ngắn và tư vấn trực tuyến. Tuy nhiên, công nghệ chỉ là công cụ hỗ trợ. Trong can thiệp trẻ tự kỷ, tương tác trực tiếp, tình yêu thương, sự kiên trì và năng lực chuyên môn của con người vẫn là yếu tố quyết định.

2. Nhân rộng mô hình

Từ năm 2010, Mô hình Sao Mai đã và đang được chuẩn hóa và nhân rộng tới các địa phương. Trong các năm tiếp theo, trung tâm sẽ chú trọng, đào tạo đội ngũ giáo viên, trị liệu viên và cán bộ quản lý chuyên môn tại các địa phương; đồng thời xây dựng cơ chế giám sát chất lượng để bảo đảm mô hình được triển khai đúng hướng.

V. KẾT LUẬN

30 năm hoạt động của Trung tâm Sao Mai là hành trình của tâm huyết, khoa học và lòng nhân ái. Từ tầm nhìn của bác sĩ Đỗ Thuý Lan, sự tận tụy của đội ngũ chuyên môn và sự đồng hành của phụ huynh, Sao Mai đã góp phần mở ra cơ hội phát triển, học tập và hòa nhập cho nhiều trẻ tự kỷ, trẻ khuyết tật trí tuệ, giảm thiểu gánh nặng cho gia đình và xã hội.

Xin trân trọng cảm ơn!”.